• Walang Nahanap Na Mga Resulta

Kalayaan at Paghihiganti sa Sining ... - Ateneo Journals Online

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2023

Share "Kalayaan at Paghihiganti sa Sining ... - Ateneo Journals Online"

Copied!
21
0
0

Buong text

(1)

Kalayaan at Paghihiganti sa Sining ni Riel Hilario

Freedom and Revenge in the Art of Riel Hilario

Amber Garma

Ateneo de Manila University amber.garma@obf.ateneo.edu

Rywel Mitra

Ateneo de Manila University rywel.mitra@obf.ateneo.edu

Abstrak

Sinusuri ng papel ang dalawang gawa ng alagad ng sining at eskultor na si Riel Hilario: ang It was a paradisical state: the body was allowed to be a body at Our Lady of Revenge.

Tinatangka nitong palitawin ang mga tema ng relihiyon at kolonyalismong Español sa mga gawa sa paggamit ng pinag-uugatang tradisyon ng alagad ng sining sa paglililok ng santo at iba pang tradisyonal na sining bilang batayan ng pagsusuri at interpretasyon.

Nakakuwadro ang mga gawa sa loob ng konteksto ng impluwensiya ng katutubong sining at ng personal na karanasan ng alagad ng sining, nang pinagtutuonan ang mga elementong naisangkot mula sa iba’t ibang kultura sa loob man o sa labas ng bansa.

This paper aims to analyze two works by artist and sculptor Riel Hilario; being It was a paradisical state: the body was allowed to be a body and Our Lady of Revenge. It attempts to highlight the themes of religion and Spanish colonization in the work while using the artist’s background of traditional santo-carving and traditional arts as a base for analysis and interpretation. The works are framed in the context of their being influenced by folk art and the artist’s personal experience, channeling elements that have been incorporated from various cultures from within the nation and abroad.

Mga Susing-salita

kalayaan, paghihiganti, Riel Hilario, santero, pagsasanto, impluwensiyang Español, lokal na eskultura, sining na instalasyon

freedom, vengeance, Riel Hilario, santo carvers, santo-making, Spanish influence, local sculpture, installation art

(2)

Tungkol sa mga May-akda

Kasalukuyang nag-aaral ng AB Development Studies si Amber Garma na nasa ikalawang taon na niya sa Pamantasang Ateneo de Manila.

Kasalukuyang nag-aaral ng AB Development Studies si Rywel Mitra na nasa ikalawang taon na niya sa Pamantasang Ateneo de Manila.

(3)

Panimula

Isang kilalang alagad ng sining, eskultor, at historyador ng sining si Riel Hilario na ipinanganak sa Ilocos. Kabilang siya sa ikaapat na henerasyon ng manlililok na sinanay sa tradisyonal na paggawa ng santo sa bayan ng San Vicente. Tinutukoy dito sa paggawa ng santo ang paglikha ng mga estatwa ng santo at iba pang rebultong Katoliko na karaniwang yari sa kahoy, at matagal nang kinikilalang bahagi ng katutubong paglikha ng sining sa Pilipinas lalong-lalo na sa mga lugar na may malalim na impluwensiya ng Katolisismo (Sestoso at Madula 2).

Bagamat una niyang pinagtuonan ng pansin ang pagpipinta sa kaniyang mga unang taon ng pagkahubog bilang alagad ng sining, muli niyang natuklasan kinalaunan ang eskultura sa pag-aaral niya ng sining, sa paghihikayat ng kapwa eskultor na Roberto Feleo.

Dinala siya nito sa pagsimula sa pananaliksik sa paggawa ng rebulto, na nag-uwi sa kaniya sa pagsasanay sa mga batayang kasanayan sa paglililok sa paggabay ng kaniyang tiyuhin na eskultor din at santero na si Jose Lazo Jr. (Martinez).

Inilarawan ni Hilario bilang alagad ng sining at eskultor kung paano nagsilbing isang anyo ng personal therapy para sa kaniya ang paglililok pagkatapos ng episodyo ng manic depression noong 2007 (Martinez). Ipinaliwanag niya sa isang panayam ang mga imahen ng pagtakbo at pakikipaghabulan sa malawak na kaparangan sa pagtugis sa mga inilarawan niyang “human-headed birds.” Sa isa pang salaysay na bumabalik sa parehong taon ng manic depression, inalala niya ang pagkakaroon ng matitinding pangitain na schizoid at mga katulad na kahambal-hambal na pananaginip na tumakot at lumigalig sa kaniya, hanggang sa mangailangan siya ng isang tiyak na paraan ng pagtakas na higit na makapagpapadama sa kaniya nang lampas pa sa naibibigay sa kaniya ng pagpipinta at pagsusulat tungkol sa sining; isang pagtakas na matatagpuan niya kinalaunan sa eskultura at paglililok, nang ibinabatay ang kaniyang paglikha sa tradisyon ng rebulto (Nisay).

Magiging pangunahing impluwensiya ang mga nabanggit na serye ng manic depression sa kinalauna’y magiging estilo niya, ang paghahalo ng isang malinaw na relihiyosong pinagmulan at ng madudulas na imahen na lumabas sa kaniyang mga pangitain at panaginip. Ipinakita ni Hilario kung paano umunlad ang ganitong estilo sa loob ng dalawang pangunahing yugto: una ang paggagagad niya ng mga tradisyonal na santo sa kaniyang gawa, na kabahagi ng kaniyang pananaliksik sa kontruksiyon nila at anyo. Inilarawan niya kung paano nakabuo siya ng pagkahilig sa “aesthetic quality” ng matatanda at gamit nang mga santo sa kaniyang pag-aaral sa ilalim ni Joven Cunanang, isang kilalang patron at tagakolekta ng mga sining (Martinez). Marahil tulak ng kaniyang pagkakaunawa kung paano binubuhay at binibigyan ng kahulugan ang ganitong mga imahen ng tradisyong pumapalibot sa kanila, patuloy na pinaghugutan ng eskultor ang ganitong mga imahen habang lumililok siya ng mga gawa mula sa kaniyang mga pangitain: isang ekspresyon ng estetika at lihim na ganda sa kung paano kinakatawan ng mga nabanggit na imahen ang mitiko at mala-diyos, na waring humahantong ang mga ito tungo sa mga hindi maaapuhap, katulad ng kung paano inilarawan ni Hilario ang ganitong mga pinapaksa na kaniyang sining bilang mga bagay na umaalingawngaw ng kung paano kinakatawan at natatagpuan ang mga diyos sa panaginip (“the way gods were represented and even found through dreams”) (Martinez).

Ang ikalawang hakbang sa pagkahubog ng kaniyang estilo ay nagmumula sa kaniyang pagbabalik mula sa mga residency sa ibang bayan, nang humuhugot naman sa kaniyang

(4)

karanasan sa pananaliksik tungkol sa katutubo at pansimbahang sining sa Paris at New York. Bahagi ng pilosopiyang pansining ni Hilario, na kagyat niyang nabanggit sa isang panayam sa BusinessMirror noong 2019, ay tumutukoy sa kung paano madalas na binabasa ang kaniyang mga gawa bilang pagdaragdag ng kontemporanyong liko sa tradisyonal na sining, ngunit sa katunayan, nagtatangka siyang gawin ang kabaliktaran:

ang papagsalitain ang bernakular (tradisyonal) sa pamamagitan ng kontemporanyo.

Idiniin niyang sa kabuoan ng pagtatrabaho niya bilang alagad ng sining at kurador, at paglalakbay sa buong mundo, napansin niyang maraming elemento ang katutubong sining na hindi eksklusibo sa iisa lamang na kultura o pamayanan; marahil tinutukoy niya dito kung paano may pangangailangan siyang bumalik sa kaniyang pinag-uugatan sa Pilipinas, sa pagpapatuloy ng kaniyang pagsisikap na ipasok ang lokal na tradisyon at paggawa sa kaniyang mga likha.

Katulad ng paglalangkap ng mga elemento at impluwensiya mula sa lokal na tradisyon, binabanggit din niya ang pagkakatuklas niya kay Apo Baket; isang rebulto sa Sta. Lucia, Ilocos Sur, na kapangalan ng napakarami pang ibang imahen ng Birheng Maria. (Martinez).

Alex Castro, “Apo Baket,” Blogspot, 8 Ene. 2012, andalltheangelsandsaints.blogspot.com/2012/01/93-san- to-stories-santa-lucia-of-sta.html

Ang nakahuli ng pansin kay Hilario ay kung paano nabibihisan ang imahen ng iba’t ibang alay na nasa hugis ng mga pilak na mata, bawat isa ay ibinigay bilang alay na kumakatawan sa bawat sakit na pinaniniwalaang nagamot sa tulong ng santa. Naipasok ni Hilario ang ganitong kagawian sa paglikha niya ng sining, na makikita sa iba’t ibang estilo ngunit nananatiling kapansin-pansing katangian ng kaniyang mga rebulto. Marahil ekstensiyon ito ng paglapit sa hindi maaapuhap, katulad ng ipinahayag niya sa kung paano ang kaniyang mga gawa ay katulad na ekstensiyon din ng mythos na ipinanganak mula sa kaniyang mga pangitain at panaginip—isang paraan ng pagsagot sa isang presensiyang wala talaga tayong kapangyarihang damahin at tugunan. Isang paraan ng pagtugon sa mga di-nakikitang panata, na lumilikha ng kapangyarihan at presensiya sa pamamagitan ng di-mababaling pangako. Inaalala nito ang iniisip ni Hilario nang umuwi siya sa alaala

(5)

ng pagawaan ng mga santo ng kaniyang pamilya, nang pagpapanood sa mga imahen ng Nazareno na nilililok mula sa mga walang halagang tipak na kahoy: na waring “gods were being made there” (Martinez).

Sa loob ng ganitong espasyo ng mga likhang diyos at buhay sa pamamagitan ng tradisyon natin inilulugar ang mga susunod na pagtalakay sa mga gawa ni Hilario; nang pinagtutuonan ng pansin ang intangible heritage at espiritu ng kultural na pagkakaisa na natuklasan mismo niya sa proseso ng paglikha ng mga imahen na nakatindig sa pagitan ng nasyonal at internasyonal—ang mistiko at ang personal (Nisay). Isang amalgamasyon ng mga estilo, paggawa, at idea; isang manipestasyon ng personal na mythos ni Hilario na nagkakabit ng personal na pagkamangha sa teknik ng relihiyosong ikonograpiya, nang sabay na nagtatangkang ipahayag ang moderno sa pamamagitan ng bernakular o tradisyon.

It was a paradisical state: the body was allowed to be a body

Art Informal, It was a paradisical state: the body was allowed to be a body, Art Informal, 12 Abr. 2012, www.

manilaartblogger.com/2012/04/29/riel-hilarios-two-commissioned-works-perro-amoroso-it-was-a-para- disical-state-the-body-was-allowed-to-be-a-body/

Isang eskultural na installation art ang It was a paradisical state: the body was allowed to be a body ni Riel Hilario na itinanghal sa Art Informal Gallery noong Abril 2012, kasabay ng isang pang eskultural na installation na may pamagat na Perro Amoroso.

Sinasakop ng installation ang kabuoang lawak ng isang bulwagan na maaaring lakaran ng mga manonood habang nakikiugnay sa iba’t ibang elemento ng gawa, isang simulasyon ng pakiramdam ng pagpasok sa isang madilim at misteryosong gubat.

May tatlong pangunahing elemento ang gawang sining na mabilis na matutukoy sa unang tingin—ang una, ang dalawang maliit na eskulturang kahoy ng mga katawang hayop na may mukha ng mga tao. May kapansin-pansing hindi pakakatugma sa pagitan ng mga katawang hayop at mukhang tao na bunga ng paggamit ng mas maputlang kahoy na pinaglilukan ng mga mukha. Ang isa sa mga ito’y napalalamutian ng mga kahoy na patpat

(6)

at may mga katagang “perdido eden,” Español para sa ‘nawalang Eden,’ na nakaukit sa katawan. Nakaukit naman sa katawan ng ikalawang hayop na itinayo sa dulo ng bulwagan ang mga katagang “locus amoenus” — isang pariralang Latin na madalas na ginagamit sa panitikan bilang pantukoy sa maganda at idilikong tanawin. Ang ikalawang elemento ay ang eskulturang kahoy ng katawan ng isang hubo’t hubad na babae. Sa elementong ito, ang tema ng di-pagkakatugma-tugma ay nagpapatuloy sa mukha ng babae na iniukit sa higit na maputing kahoy na ikinabit sa isang maitim na katawang kahoy, at pahabang mala-sagwan na kahoy na parang mga pakpak na humahalili sa braso’t kamay ng isang tao. Nakatayo ang babae sa ibabaw ng isang pedestal, halatang higit na matayog sa ibabaw ng mga eskulturang hayop. Panghuli, nakayungyong sa ibabaw ng babae ang ikatlong elemento:

ang eskultura ng isang kahoy na nakakabit mismo sa katawan ang mga kakaunting dahon, at may mga ibon na may mga mukhang tao na nakadapo sa mga sanga.

Kahit hindi pa pasukin ang malalim na simbolikong kahulugan ng bawat elemento, madaling mahihinuha ang imahen ng bingkong na paraiso o “Eden” na pinagtangkaang buoin ni Hilario. Lahat ng mga esensiyal na imahen ng isang Eden—ang mga ibon at hayop, ang ipinagbabawal na puno, at ang unang babae—ay matatagpuan sa gawang sining. Ngunit ang nangingibabaw na paggamit ng itim, ang kabaugan ng punongkahoy, ang mga hybrid na tao-hayop, at ang pinakahalata, ang paunawa na isang “lost Eden” sa pinakaharap ng gawang sining ay kolektibong nagpapahayag na ang paraiso ni Hilario ay hindi isang paraiso ng kagandahan at kagampan.

Ang kawalan ng kagandahan sa kaniyang pagdadalumat ng paraiso ay pinag-usapan mismo ni Hilario sa kaniyang paglalarawan sa nasabing gawang sining. Sa isang panayam kay Manila Art Blogger tungkol sa eksibit na It was a paradisical state, pinag-usapan ni Hilario kung ano ang kahulugan ng “paradisical” sa pamagat. Ipinaliwanag niyang sa mundo ng kaniyang gawang sining, inilalarawan ng “paradise” ang katangian ng pagiging malaya sa mga hangganan at kumbensiyon sa halip na kagampan. Para kay Hilario, ang paraiso ay kalayaan. Ngunit, sa ikalawang bahagi ng pamagat ng installation—the body was allowed to be a body—may ipinahihiwatig na umiiral pang mapaniil na puwersang humahadlang sa kalayaan na sa mundo ng gawang sining ay napangingibabawan na ng katawan. Iminumungkahi nitong lampas pa sa kalayaan, ang paraiso para kay Hilario ay isang liberasyon.

Ngunit paano ipinahahayag ang ganitong dalumat ng liberasyon sa Paradisical? At mula saan pinagsisikapang lumaya ng gawang sining? Maaaring magsilbing pintuan tungo sa pagtalakay sa liberasyon ang paggalugad sa hindi gaanong napapansing elemento ng gawang sining. Sa magkabilang panig ng installation, mapapansin ang waring maliliit na aparador na kahoy sa unang tingin, nakatayo sa magkabilang gilid na waring binabakuran ang lugar kung saan maaaring gumala ang mga hayop. Sa higit pang pag- usisa at pagsaliksik, isang almario ang aparador, ang pag-aangkop ng Filipino sa aparador na armario na ginamit ng mga Español upang pagsabitan ng mga sandata at baluti. Sa pagdala nito sa bansa sa panahon ng kolonyalismong Español, unti-unting nagbago ang praktikal na gamit nito mula sa imbakan ng mga sandata patungo sa sisidlan ng mga unan, kumot, at banig.

(7)

Christian Fabunan, Almario cabinet,. 29 Abr. 2014, www.flickr.com/photos/apolakay/14067037695.

Ang pagkakapasok ng almario sa gawang sining ay isang interesanteng pasya. Pinipili ni Hilario ang kasangkapang pambahay na nagsisilbi dating imbakan ng mga sandatang Español na nalusaw ng mga Pilipino sa paggamit nito sa pag-imbak ng mga pang-araw- araw na kagamitan. Ang katunayan na dati itong ginamit bilang espasyo sa pag-imbak ng walang iba kundi mga sandata pa talaga ay simbolikong nag-uugnay ng almario sa isang tahasang pamamaraan sa posisyon ng España bilang mga mananakop at kolonisador. Isa ito marahil sa mga unang tanda na marahil nagpapahayag ang gawang sining ng isang pagbawi, na masasabi na ring isang daan tungo sa liberasyon mula sa mga mapaniil na puwersa. Isang poetikong imahen ang almario na kumakatawan sa paghalaw ng isang impluwensiyang Español at pagsalin nito tungo sa isang bagay na may kapakinabangan para sa Pilipino—kung ano ang may halaga para sa atin at hindi para sa kanila.

Ang almario ang isa sa di-iilang paggamit ng impluwensiyang Español sa gawang sining. Isa na rito, ang dalumat mismo ng Eden ay isang pundasyonal na elemento ng Katolisismong Romano, ang pangunahing relihiyon ng España na dinala dito sa Pilipinas.

Maging ang mga katagang nakaukit sa katawan ng mga hayop ay mga Español at Latino din. Ang pariralang “perdido Eden” ay may partikular na kabuluhan, dahil ginamit ang nasabing parirala ng pambansang bayaning Filipino na si Jose Rizal sa kaniyang tulang

“Mi Ultimo Adios,” na tinapos niyang isulat sa gabi ng bisperas ng pagbaril sa kaniya ng mga awtoridad na Español sa salang rebelyon. Sa pagkakasalin ni Marilyn Castillo Proctor, isinulat niya nang ganito ang kaniyang huling paalam sa Pilipinas:

¡Adios, Patria adorada, región del sol querida, Perla del Mar de Oriente, nuestro perdido Eden!

(Farewell, beloved homeland, dear land of the sun, Pearl of the eastern sea, our lost Eden!)

(8)

May lumilitaw na dalawang pangunahing tema sa gawang sining: ang may kaugnayan sa paniniwalang Katoliko, na siyang pinakalitaw sa mga aktuwal na elemento ng gawang sining, at ang nananatiling presensiya ng mismong España sa kontekstuwal na mundo ng gawang sining—ang mismong institusyon ng España na sumakop sa Pilipinas hanggang sa ika-19 siglo at nagdala ng ilang impluwensiya na nagpapatuloy sa bansa hanggang ngayon. Ito talaga ang mismong binubuong mundo ng gawang sining na matutunugan sa pamamagitan lamang ng pagmasid sa tanawin—ang biblikal na Eden na tinatanuran ng sandatahang Español, isang babaeng tumatayog sa lahat ng ito, at ang babala sa pasukan na ipinahayag ng isang bayaning tumangging magpasailalim sa estado ng España.

Ngunit ang aspekto ng gawang sining na kapwa kumakatawan nang pinakalitaw sa impluwensiyang Katoliko at sa pangkalahatang impluwensiyang Español ay ang pinag- uugatan ni Hilario sa sining ng pagsasanto, mga teknik na ginagamit niya sa pagbibigay- buhay sa Paradisical. Katulad ng nabanggit, malaki ang naging impluwensiya ng tradisyong Español sa paggawa ng santo sa mga gawa ni Hilario. Ang naging pagsasanay sa kaniya sa tradisyonal na paggawa ng santo ang nananatiling pundasyon ng halos lahat ng kaniyang mga gawang-sining.

Ngunit, masasabi ring ang pagkakagamit ni Hilario sa pagsasanto ay kumakatawan din sa pagbawi ng Pilipino sa nasabing tradisyon. Sa kabuoan ng karera niya bilang alagad ng sining, nakabuo si Hilario ng isang estilo, na bagamat nakapagpapaalala ng tradisyonal, ay sabay ding napakasurrealista. Madalas niyang nababanggit kung paano ang mga imahen sa kaniyang eskultura ay dumating sa kaniya sa pamamagitan ng mga panaginip at mga episodyong eskizofreniko, na nakapagdadagdag sa surreal na aspekto at sabay na pangkalahatang pag-iwan sa tradisyonal na estilo. Ngunit may isa pang bahagi ng kasiningan ni Hilario na makikita sa karamihan ng kaniyang mga gawa lalo na sa Paradisical. May isang kalidad na “Filipino” na sa unang tingin ay malabo, ngunit hindi pa rin maitatanggi ng mga mata ng manonood.

Sa una’y mahirap daliriin kung ano ang nasa Paradisical upang maging pamilyar sa pakiramdam natin sa una pa lamang na pagkakakita dito. Kahit ang kaalaman na gawa ito ng isang alagad na sining na Pilipino at itinanghal sa isang bulwagang Filipino ay hindi sapat upang maipaliwanag kung paano ito may pakiramdan ng pagiging “lokal.” Kung pagtatangkaang alalahanin kung ano ang ipinaalala sa atin ng mga katawang hayop ni Hilario, maaaring mapagpasyahan na inaalala ng mga eskultura ng katawang hayop ang estilo ng mga lilok na kahoy na madalas makikita sa maliliit na kawingan ng susi at mga pigurin na ibinibenta sa mga destinasyong panturista sa Pilipinas. Sa halip na pangalan ng mga lugar na panturismo ay nandoong nakaukit ang mga katagang “perdido Eden.”

Ang mga dalumat ng Eden at locus amoenus ay ikinakabit sa mga nagkalat na maliliit na paraiso sa bansa na kinalauna’y makikilala bilang mga destinasyong panturista.

Ang paglililok sa mga katawan sa paraang nakapagpapaalala sa maliliit at mumurahing kawingan ng susi na ibinebenta bilang mga souvenir at binibili at ipinamimigay nang laksa ay waring nag-uugnay sa gamit ng almario. Sa parehong kaso, may lumalabas na paggalaw mula sa “sagrado” patungo sa palasak.

Bagamat hindi sagrado sa pakahulugang relihiyoso, may malaking halaga sa mga Español ang mga sandata at armas na Español. Sa parehong paraan, isang tradisyong taal sa España ang pagsasanto, bunga ng pangangailangan ng tao na isapraktika ang kanilang debosyon sa mga lokal na simbahan at tahanan. Kinukuha ni Hilario ang ganitong hiram

(9)

na tradisyon, at mula dito, lumilikha siya ng isang makapagpapaalala sa mga Filipino, hindi

(Kaliwa) Art Informal. ‘It was a paradisical state: the body was allowed to be a body’. Art Informal. 12 April 2012, http://www.manilaartblogger.com/2012/04/29/riel-hilarios-two-commissioned-works-perro-am- oroso-it-was-a-paradisical-state-the-body-was-allowed-to-be-a-body/; (Kanan) Carabao wood carving

souvenir. Lazada Shopping.

ng makikintab at sagradong mga santo ngunit ng mga souvenir mula sa mga pagbabakasyon sa mga kabundukan at dalampasigan at mga alikabuking abubot sa mga estante ng mga bahay ng mga lolo’t lola.

May isa pang aspekto ang gawang sining na nagbibigay dito ng isang katangiang Filipino. Karamihan sa mga tradisyonal na santo, kapwa ang mga nanggaling sa España at ang mga gawa sa Pilipinas ngayon ay itinutuon ang kanilang atensiyon sa detalye ng kasuotan. Minsan ipinakikita ito sa pamamagitan ng mararangyang damit na tela na ibinibihis sa ibabaw ng santo, pagkaminsan naman ay ang mismong pagkakalilok sa santo ay ginagawa upang palitawin ang bawat tupi at gusot ng isang damit. Isa pang katangian na madalas makita sa mga tradisyonal na santo ang realistikong katangian ng kanilang mga mukha. Isa itong pagsunod sa afinidad para sa realismo ng relihiyosong sining na Hispaniko (Pierce).

Bilang dala ng España sa karamihan sa mga kolonya nito ang sining ng pagsasanto, nakapagbuo ang mga nasabing bansa ng kani-kaniyang estilo. Ang iba pa’y nakuhang mapaghalo ang ganitong tradisyon sa kanilang mga katutubong tradisyon. Bilang halimbawa, sa Cuba, umusbong ang relihiyong tinawag na Santería, na paghahalo ng Katolisismo at ng katutubong relihiyon ng Yoruba, isang pangkat ng mga Africano na dinala sa Cuba bilang mga alipin. Naging bunga nito, napalamutian ang kanilang mga santo ng mga damit na Español ngunit may mga hitsurang Africano (Merten). Katulad nito, ang mga sinaunang santong Filipino ay walang realistikong katangian ng mga santong Español, maging sa kanilang pananamit o sa kanilang pagmumukha. Kabilang sa mga sinaunang santong Filipino, lahat ng kanilang mga pananamit ay makinis, at ang detalye ng kanilang

(10)

Our Lady, Queen of All Saints sa España, 2008, en.wikipedia.org/wiki/Santo_(art)

mga mukha ay kakaunti lamang, na may mga hitsurang higit na de-anggulo kaysa sa mga bilugang mukha ng mga santong Español. Maihahambing ang ganitong estilo ng paglililok, sa katunayan, sa mga prekolonyal na estatwang bul-ul.

Bago pa man ang kolonyalismong Español, gumagamit na ang mga katutubong pangkat sa Pilipinas ng mga eskultura upang bigyang-hugis ang kanilang mga diyos at iba pang imahen ng kanilang relihiyon. Ngunit kahit pa may dumating na bagong estilo ng paglililok sa anyo ng pagsasanto na ipinakilala ng mga Español, ang estilo ng eskultura ng mga anito at bul-ul ay makikita pa rin sa pagkakalilok ng mga lokal na santo. Ginamit ng mga Español ang masalimuot na imahen ng mga santong Katoliko na nagpapakita ng estilong pansining na Español bilang isang paraan upang binyagan ang mga katutubo sa kanilang pananalig, ngunit nang magsimula ang mga Pilipino sa pagsasanay sa sining ng pagsasanto, ang pagkakahulma ng parehong mga santo ay naging ibang-iba (Hernandez).

Sa mga larawan sa itaas, nasa kanan ang bul-ul, isang pigurang yari sa kahoy sa hanay ng mga Ifugao sa Hilagang Luzon na pinaniniwalang tumatanod sa kanilang mga pananim at nagdadala ng masaganang ani. Ang larawan sa kaliwa ay isa sa mga iilang makikitang litrato ng mga unang santo, na binansagan pang “katutubong santo” ng orihinal na paskil.

Masasabing dala ang kasiningan ng mga unang santo sa “mga kamay ng hindi aral,”

ngunit waring humuhugot ng paggabay ang mga unang santerong Pilipino sa kung ano ang pamilyar na sa kanila at kung ano ang bahagi na ng kanilang pang-araw-araw na buhay sa loob ng mahabang panahon.

(11)

Sa kaliwa: D. R. Castro, Folk Santos, And All the Angels and Saints, andalltheangelsandsaints.blogspot.

com/2010/04/1-devotional-art-of-santero.html. Sa kanan: Bul-ul Seated Statue: Pair #12, Tribal Art Asia, Abr.

2016, www.tribalartasia.com/Tribal%20Art%20Asia%20Ifugao%20Tribe/APRIL2016/IFUGAO-PAIR-12.

html.

Si Hilario mismo ay lumikha ng ilang eskultura na humugot ng inspirasyon sa mga santo, na ang estilo ng pagkakalilok ay katulad ng matatagpuan kapwa sa bul-ul at at sa mga sinaunang katutubong santong Filipino. Ang mga gawang sining sa ibaba ay napabilang sa eksibit na pinamagatang If an Apostle Looks In No Monkey Can Look Out, isang koleksiyon ng mga rebultong nililok sa mga tipak ng kahoy (Manila Art Blogger, “Riel Hilario and His Apostles”).

Sa kaliwa: Riel Hilario, The Birds That Spoke Were Already Dwelling in Her. Sa kanan: Riel Hilario, Flickering candle into a storm lamp. Manila Art Blogger, “Riel Hilario and His Apostles,” Snippets from the Manila Art

Scene, 19 Set. 2010, manilaartblogger.wordpress.com/2010/10/19/riel-hilario-and-his-apostles/

(12)

Ngunit sa Paradisical, pinalilitaw ni Hilario ang bul-ul na Filipino hindi lamang sa estilo ng paglililok, kundi sa kahubdan ng babae na nasa taas ng pedestal. Sabay na inaalala ng eskultura ang pagiging santo at ang kahubdan, sa mga lawlaw na suso at di-tinakpang bahagi ng ari ng babae, na katulad na katulad ng mga prekolonyal na bul-ul.

Sa kaliwa: Art Informal, It was a paradisical state: the body was allowed to be a body. Art Informal, 12 Abr.

2012, www.manilaartblogger.com/2012/04/29/riel-hilarios-two-commissioned-works-perro-amoroso- it-was-a-paradisical-state-the-body-was-allowed-to-be-a-body/ Sa kanan: Bul-ul male and female pair.

Pinterest Images, www.pinterest.ph/pin/456763587186583365/

Sa huli, ang paggamit ng artistikong tradisyon ng Español sa paglikha ng mga gawang sining na nagpapaalala ng mga aspektong ito ng pamana at kulturang Filipino nang may nostalhiya ay isang paraan ng pagpapahayag ng gawang sining ng dalumat ng liberasyon.

Ngunit ang hubad na babae, maging ang pagkakalagay nito sa higit na malawak na tanawin ng nawalang Eden, ay kumakatawan din sa isang higit na simbolikong ekspresyon ng paglaya sa paniniil ng Katolisismo at ng estadong Español. Sa loob ng tanawin ng Eden, mauunawaan agad ang eskultura ng hubad na babae bilang si Eba. Sa loob ng Bibliya, inilalarawan si Eba na hubo’t hubad. Ngunit ang “Eba” sa gawang sining ay kaiba sa karaniwang pagkakalarawan sa kaniya, kapwa sa mga eskultura sa kaniya at sa aktuwal na imaheng biblikal.

Isa sa mga pinakabantog na eskultura ni Eba ay ang gawa ni Auguste Rodin, isang alagad ng sining na Pranses na kinilala bilang ama ng modernong eskultura (“Eve”). Kilala siya lalong-lalo na sa eskulturang The Thinker, na isa mga mga pinakamadaling matukoy na eskultura sa mundo. Ang eskultura ni Eba sa ibaba ay isa sa mga inabandonang bersiyon ni Eba na gawa ni Rodin na ipapasok sana bilang bahagi ng isang higit na malaking eskultura ng Gates of Hell, nang katabi ni Adan (“Eve”). Sa nasabing eskultura, nakapilipit ang pigura ni Eba, natatakpan ng kaniyang mga kamay ang kaniyang dibdib, at ang kaniyang binti ay nakahukot upang itago ang kaniyang ari. Sa iba pang depiksiyon, natatakpan din ng mga biyas ang ari at dibdib ni Eba. Binibigyang hugis din ng maraming eskultura ni

(13)

Eba ang ahas o ang tangan niyang ipinagbabawal na prutas. Umuugnay ang ganitong mga pagkakalarawan sa pagdalumat kay Eba bilang unang babae—na sabay na siya ring unang nagkasala.

National Museum Wales, Eve, museum.wales/art/online/?action=show_item&item=1600 Ngunit sa Eba ng Paradisical ay wala ni prutas o ahas. Matayog na nakatayo si Eba at nakabaling sa harap ang mukha, nang walang itinatago. Ang higit pang kapuna-puna ay kung paano pinatayo si Eba na waring isang Hesukristo ng krusipiksiyon, na nakabukas ang kaniyang mga braso’t kamay/ mga pakpak at inilagay ang kaniyang katawan sa taas ng pedestal upang mangibabaw sa mga ibon at kahayupan. Inilarawan ang Eba ng Paradisical bilang maganda at maluwalhati sa halip na nakahukot sa pagkahapis sa sarili niyang kasalanan. Masasabing pareho ang pagkakalarawan dito kay Eba sa kung paano madalas na ituring si Birheng Maria sa Katolisismo. Ikinukuwadro si Maria bilang isang babaeng dapat na tularan ng lahat ng babae—dalisay, mahinhin, at walang bahid ng kasalanan, at gayundin nga ang pagkakalarawan sa kaniya sa mga eskultura ng santo.

Ang pag-aangat kay Maria bilang ulirang babae ay nagkaroon ng malaking epekto sa pamantayang ipinataw ng Español sa mga babae, maging sa mga katutubong babae sa kanilang mga kolonya. Bago ang kolonyalismong Español, nakalantad lamang ang malaking bahagi ng katawan ng tao lalong-lalo na sa mga kabundukan, ngunit ang pagkakapataw ng

“kahinhinan” ay nagtulak sa mga Pilipino na lansakang baguhin ang kanilang paraan ng pananamit upang maging katanggap-tanggap sila sa lipunan ng kolonyal na Español.

Sa ganitong pamamaraan, kinakatawan ng babae sa gawang sining ang pagbawi ng mga tradisyong relihiyoso na siniil ng mga kolonyalismong Español sa pamamagitan ng pagbalik sa estilo ng bul-ul, ngunit sabay ding paglaya sa estadong Español na sumupil sa kalayaan ng mga Pilipino sa kabuoang panahon ng kolonisasyon.

Dito marahil pinakalumilitaw ang halaga ng pamagat. Ang katawang pinahihintulutang (allowed) maging katawan ay makikita sa kakayahan ni Eba sa loob ng gawang sining na maging siya, na umiral. Iniangat si Eba maging sa ibabaw ng mga almario na waring

(14)

tumatanod sa paraiso. Ang magiging kongklusyon ay kahit pa dumating ang mga kolonyal na puwersa, katulad na lamang ng sinabi ng bayaning si Rizal, na nagdulot ng pagkawala ng Eden ng Pilipinas, may nagaganap na pagbawi sa mga bahaging nawala, at ang gawang sining na ito, sa sarili niyang pamamaraan, ay pag-abot sa kalayaan sa mga panunupil na isang paraiso para kay Hilario.

Bilang pangwakas na punto, hindi dapat mawaglit ang lugar ng Paradisical sa loob ng mundo ng kontemporanyong sining sa pagtalakay ng kalikasang mapagpalaya ng gawang sining. Ginagamit ni Hilario ang matandang tradisyon ng pagsasanto upang makalikha ng gawang kontemporanyo na itinanghal sa loob ng lugar na kontemporanyo. Ipinaliliwanag ni Hilario ang kaniyang sarili sa isang panayam sa BusinessMirror na ang kaniyang mga gawa ay pagtatangka na papagsalitain ang bernakular sa pamamagitan ng konteporanyo (“to speak the vernacular through the contemporary”), gayong naniniwala siya sa kapasidad ng kontemporanyong sining na makapagdala ng kultural na pagkakaisa. Sa pamamagitan din nito, dinadala din niya sa loob ng espasyong kontemporanyo ang eskpresyon ng gawang sining na lumaya sa panunupil ng estadong Español at ng simbahang Katoliko. Ngunit sa pamamagitan nito, tumatawid sa panahong kontemporanyo ang pagdadalumat ni Hilario ng paraiso at ng higit na malawak na pagdiriwang nito sa kalayaang pangkatawan kumpara sa mga naunang panahon. Ang hubad na babae, ang pagiging hybrid ng mga bahagi ng katawan at ang personipikasyon ng mga katawang hinubog na mga hayop, bilang higit na nakabababa, lahat ng ito’y bumibigkas ng daan tungo sa paglaya na nagsisimula kapag hinayaan ang katawan na maging, na umiral, nang malaya sa panunupil at kumbensiyon, kapag pinahintulutang bawiin ang ahensiya sa ibabaw ng sarili.

Ipinahahayag ng It was a paradisical state: the body was allowed to be a body ni Hilario ang mga pamamaraan kung paano binabawi ng mga katawan ang kanilang kalayaan matapos isadlak sa nawalang Eden ng mga mapang-api at mapanupil na puwersa.

Ginagawang sekular ng gawang sining ang banal, pinagbabagong-anyo ang ipinataw na tradisyon at pananalig tungo sa isang bagay na pinagsasama kapwa ang mga nabanggit na dayuhang tradisyon at katutubong tradisyong Filipino, at inilalarawan ang unang babae bilang marangal, makapangyarihan, at binabawi ang lugar na karapat-dapat lamang para sa kaniyang sarili sa loob ng paraiso. At mismong ang Paradisical ay marapat na naglulugar ng kaniyang sarili sa kontemporanyong espasyo, na kasabay ng nagbabagong diyalogo tungkol sa kalayaang pangkatawan, pinalalakas nito ang panawagan para sa higit na pagdiriwang ng lahat ng katawan sa lahat ng anyo nito, maging ang mga karapatan ng lahat ng katawan na mapalaya sa lahat ng puwersang sumusupil at umaapi sa kanila.

(15)

Our Lady of Revenge

Duffie Osental, “Our Lady of Revenge,” Rappler, 20 Peb. 2016, www.rappler.com/life-and-style/arts-cul- ture/art-fair-philippines-2016-details-tips.

Ipinagpapatuloy ni Hilario ang kaniyang meditasyon sa katawan ng babae sa sumunod niyang gawang sining, ang Our Lady of Revenge, na isang eskultura at installation art;

ngunit sa pagkakataong ito, inililipat niya ang mga alusyon mula sa biblikal na Eba patungo sa pigura ng Birheng Maria. Yari sa inukit na kahoy na may mga bahaging yari sa bakal, na sinamahan ng paggamit at pag-aayos ng mga found object bilang bahagi ng installation. Matayog na nakatayo ang estatwa sa taas na anim na piye, na nakaambang parang binubuksan ang sarili para sa sinumang papansin—isang tanawin na nag-iimbita ng usap-usapan at marahil ng maitim na pag-uusisa kung ano ang nasa likod ng ganoong pagkakatanghal sa kontemporanyo, nang kalakhang humuhugot sa mga ugat na ikonograpiko at historiko na tumatatanaw sa panahon ng pananakop, panunupil at kolonyalismo.

Nakatayo ang eskultura sa harap ng mga samot-saring found object na nagkalat sa iba-ibang antas ng kawalang kaayusan. Nangingibabaw ang eskultura sa lahat ng ito, nakatayo sa ibabaw ng waring magulong pagkakalatag ng mga bulaklak na yari sa salaming nakaayos nang bandang pakaliwa ng eskultura. Isa ito sa mga unang aestetikong pagpapasya na waring naghihiwalay sa gawang sining sa dalawang magkaibang hati;

dalawang pulutong na nasa magkabilang panig ng Birhen, na nagdidiin mismo sa pagkakahati sa ginagawang pagbabalanse sa tulay ng mga bulaklak na nasa paanan nito.

(16)

Kung uunawain kung paano sila nagkukumpol-kumpol at waring may inaabot mula sa samot-saring tambak na nasa kaliwa ng Birhen, ang pagiging malinaw at busilak ng mga nasabing bulaklak ay maaaring basahin bilang higit na pag-aalay; marahil nalalapit sa kapayapaan, gaya ng isang puting bandila ng pagsuko, habang nagtatangkang maglayag sa ilalim ng nangingibabaw na presensiya ng estatwa. Nagkukumpulan sila, at may inaabot nang lampas sa guwang, ngunit hindi nila gaanong napagtatagumpayan; nabibitin sila sa pag-abot sa kabilang dako, na mahihiwatigan sa kung paano wala sa mga bulaklak ang nakahihipo sa mga nagkalat na pigura sa bandang kanan ng Birhen—marahil kinakatawan nito kung paano nawawalan ng silbi ang kapayapaan sa ilalim ng bigat ng mapaghiganting presensiya ng rebulto, gaano man kalayo ay pagsumikaping abutin ang kabila.

Kung papansinin ang bandang kaliwa ng Birhen kung saan nagmumula ang pag-usbong ng mga bulaklak, mahahantungan ang kumpol ng mga ulo, supot at iba pang bagay, na ano’t ano man, ay higit lamang nagdidiin sa isang pakiramdan ng pagkakahiwalay sa gitna ng kaguluhan. May kapansin-pansin ditong pigura ng isang pulang kabayong nawalan ng sarili nitong nguso at pinutol sa bandang leeg, at iniiwan itong nakasadlak sa lupa na may mga matang nakabuka lamang nang halos. Matatagpuan ang kalahating katawan nito sa kabilang panig, isang katawang mapagmalaki ang pagkakatayo nang nakadamba ang isang paa. Waring nakanganga ang bibig nitong pinutol sa leeg, na hindi pa gaanong malay kung paano nahiwalay sa katawan. Isa itong interesanteng imahen ng isang mapagmalaking hayop ng paggawa, nang inihiwalay ang ulo sa kabuoan ng katawan—na sa isang paraa’y inalis din ang tanging paraan upang makilala ng bawat bahagi na sila ay may silbi o nagtatrabaho. Ang nakahiwalay na bibig, ang nanigas na ulo, at ang abalang katawan ay kakatwang nakapagpapaalala sa paraan kung paano madalas ginagamit ang mga nasabing hayop sa mga tradisyonal na kalesa; mga kabayo na may takip sa mga mata at mga pasingkaw na nakatali sa kanilang mga ulo, na nakapagpapaalala sa paghihiwalay na makikita ngayon sa gawang sining. Wari bang ang ninanasang kaisahan at resolusyon ng anumang nakakakita at nakapag-iisip ngayon ay nawala sa paghiyaw ngunit walang isip na pagkilos—nalalambungan ng aninong ipinambulag ng paghihiganti dito.

Ang ganitong partikular na tema ng pagkakahiwalay ng pag-iisip sa galaw ay nagpapatuloy sa iba pang abubot na matatagpuan sa tabi ng kabayo, tulad ng dalawang ulo na nakatitig sa halos nakabaong hayop at lampas pa dito. Ang itim nilang kulay ay matingkad na nakatambis sa matingkad ng pula ng nilalang habang pinakakawalan nila ang kanilang hungkag na titig, na nakaayos nang pabilog na maaaring iwasan ng manonood nang huwag sila nitong makita. Hindi sila gumagalaw, at walang paraan upang makagalaw, walang ibang bahagi na maaari nilang uwian; ngunit nakapagtataka, na ang isa’y may malaki at masasabing sensitibong tainga na nakatutok sa isang tabi ng Birhen. Marahil ang ganitong kawalan ng galaw sa bahagi nila ay kumakatawan sa isang kakatwang tiyaga—

isang pagpayag na manatili at makinig nang maabot nila ang anumang hindi nila parating makikita ngunit maaabot ng kanilang pandinig. Napaliligiran ng mga namumukadkad na bulaklak, kinkatawan nila ang nagdaraang panahon na walang epekto sa pagtugis sa pakikipag-usap para sa kapayapaan at resolusyon—silang mga walang kapangyarihan na walang ibang magagawa kundi ang umasa, magsama-sama at magdasal habang iniuunat nila ang kanilang mga sanga sa mga bahagi ng kanilang sarili na matutuklasan pa lamang nila.

Isa sa mga huling bagay na nasa mesa ang imahen ng isang lalaking waring may pasáng tupa sa kaniyang mga balikat, na agad nakapagpapaalala sa mga imahen ni Kristo ng

(17)

nawawalang tupa na nahiwalay sa kawan. Isang putol na simbolo ng Kristiyanismo; nang putol ang pigura sa may baywang, nang iniiwan ang taas bahagi ng lalaki at ng tupa sa mga kamay nito sa bandang kanan ng Birhen samantalang pabaliktad na itinatayo ng ibabang bahagi sa kaliwa ang sarili nito. Muli, makikita natin ang isang imahen na nagsusulong ng idea ng pagkakahiwalay ng isip sa galaw—ngunit sa tupa, ang “obheto” o tunguhin ay naroon na sa mga kamay ng lalaki, ano pa ba ang natira upang abutin? Nananatili ang ganitong tanong kung babalikan natin ang ibabang bahagi ng lalaki, kasama pati ang pedestal na karaniwan sanang pagtatayuan niya nang nakadikit dito ang kaniyang talampakan. Ngunit ang pedestal na ito, kasama ng tupang naroroon, ang susi kung bakit nakalugar ang nasabing pigura sa banda nito—sa isang paraan ay, kinakatawan nito ang bigat at kalituhan ng pagkalimot sa kinatatayuan, nakatimbuwang sa kung anuman ang humiwalay nito sa higit na nakararami. Isang pakiramdam ng pagkalimot sa mga hakbang na magdadala sa nilalayon. Kung kaya nararapat lamang na parang nakakubli sa isang tabi ang nakatimbuwang na katawan, na wari bang naghahanap ito ng katahimikan sa gitna ng kaguluhan sa pamamagitan ng pagtago sa isang sulok ng pabilog na mesa ng installation:

isang pagtatangka na subukan at unti-unting gumapang muli pabalik sa tahimik na landas pagkatapos ng rumaragasang pag-asa at nagbabadyang paghihiganti. Kung kinakatawan ng dalawang ulo ang mga walang magagawa kundi ang umasa, magdasal, at maghintay, kinakatawan naman nitong katawan ang mga natatagpuan ang kanilang sarili na nalalagalag at nalilito sa gitna ng kaguluhan—ang naiiwan lamang ay ang katiyakan ng espasyo na inilagay nila sa pagitan nila at ng mga dating nakasalamuha nila nang malaya.

Mula sa mga pigura na pinaghihiwalay ng Birhen, mapapansin ang isang kakatwang pares: binubuo ang imahen ng isang kamay na waring may hawak na silindro at salaming prasko na naglalaman ng parang koleksiyon ng makukulay na bato o kabibe. Sa unang tingin mahirap pagsamahin sa iisa lamang na kabuoan ang dalawa, ngunit nagkakahugis ang imahen kung pagmamasdan ang salamin. Mahigpit ang pagkakapinid nito, naglalaman ng samot-saring makukulay at maliliit na indibidwal na mga bagay—isang pihit lamang sa takip at maaari na silang lahat na makalaya. Ngunit ang kamay na may kakayahan sanang gawin ito ay nananatiling walang kibo, naghihintay lamang doon;

nakahawak at handa ngunit hindi nakukuhang gumalaw, nakahiwalay sa salamin na nais sanang hawakan. Naghihintay lamang doon, umaasa para sa isang pagkakataon upang mapakawalan na ang mga kulay, ang indibidwalidad na iyon—naghihintay ng haplos mula sa kabilang panig. Mahalaga ring tingnan ang batong nasa tabi ng kamay, waring walang halaga sa unang tingin. Ngunit kung titingnan ang nagkalat na kaguluhan sa pabilog na mesa, may matatagpuang katulad na mga bato sa kabila, sa una’y nakatago pa muna sa likod ng nakaliyad na pigura ng putol na ulo ng kabayo. Lapad at kahit papaano’y makinis, waring kinakatawan muli ng mga nabanggit na bato ang kapwa panahon at pagtitiyaga;

isang mabagal na proseso na nilalayong tawirin ang agwat sa pagitan, nang paisa-isang bato. Mga labíng kinakailangang pulutin at ipunin bago ibaling ang pansin sa nakapinid at nakaboteng potensiyal.

Sa ganitong pagkakalarawan sa eksena sa paanan, matayog na nakatayo ang katangkaran ng Birhen. Ito ang sentro ng simbolikong lupang pinagtatanghalan, naglalambong ng kaniyang anino sa mga supot sa kaliwa ng kaniyang paanan; nang nalilihim kung ano ang kanilang laman, nananatili silang nakatali sa dalawahing kulay ng pula at puti, marahil itinutulak palayo ang mga alay na inilatag sa kaniya sa nakaraan.

Mga alay na pumapatungkol sa pagpapatuloy ng paghihiganti na kinakatawan ng kaniyang

(18)

imahen—isang propesiyang naghahanap ng katuparan sa sarili na nagbibigay ng halaga sa walang maliw na debosyon na nasa pinakagitna ng muling paglikha at kagampan.

Mula sa paanan ng Birhen, makikitang nababalot ng kaputian ang kaniyang mga paa na tumatambis sa kulay kayumanggi ng iba pang bahagi ng kaniyang katawan. Bago sabihing nasa laylayan lamang ang kulay na puti, kinakailangan lamang tumingin sa taas at matutuklasang ganoon din ang kulay ng mukha ng Birhen, na marahil nagpapahiwatig na ang sakiting kulay na bumabalot sa iba pang bahagi ng katawan ay isang bagay na hindi natural; marahil ay kumakalat mula sa pinakaubod ng metalikong itim na nakahimlay sa kaniyang puson. Kinakatawan marahil ng nabanggit na pinakaubod ang paghihiganti na ipinangalan sa kaniya—nakatutok at madilim, sabay na isang bagay na hindi masasabing nanggaling at produkto ng kaniyang sarili. May itinuturo ditong alusyon sa mga tema ng kabuntisan at pagtukoy sa mga imahen ng Birheng Maria na may katulad ding pagpapangalan, ang kadiliman dito ay umusbong sa pagkakaroon ng relasyon o ugnayan.

Marahil hindi sa tradisyonal na pamamaraan, ngunit sa isang pakiramdan ng malalim na pangungulila at pagtanggap sa isang itinakdang layon—sa isang baluktot na paraan, tulad ng mga alay na nasa paanan ng Birhen.

Kung titingnan sa wakas ang mukha ng Birhen, nakokoronahan ito ng malagong buhok na may kaparehong sakiting kulay ng kaniyang katawan. Ang hitsura niya’y waring namimilipit siya sa sakit, hindi mapalagay at takót, na wari bang may nakikita siyang paparating na bagay na nakapagdadala ng hindi maitatangging sindak. Malay siya sa kung ano ang paparating, ang kunot ng kaniyang noo’y nakaukit sa pagdadalawang-isip ng kaniyang hitsura. Ang nakatikwas niyang labi na waring nanigas sa isang hindi natuloy na hiyaw, ang tensiyon sa kaniyang leeg na humihila sa kaniyang pabalik sa hilakbot—ngunit ganunpama’y, iniaangat niya ang kaniyang mga kamay at braso upang yakapin ito.

Kahit papaano’y ganoon ang kaniyang kaanyuan. Maaaring basahin sa napakaraming paraan ang mga sagwan na nagsisilbing mga braso niya at kamay at kung paano lumilikha ng lalim ang mga ito sa kaniyang nakapanghihimasok na tindig, ngunit ang agad-agad na lilitaw mula sa kasaysayan ni Hilario at kabuoang corpus ng kaniyang mga gawa ay kung paano tumatayong mga pakpak ang mga nasabing sagwan na walang silbi, hindi nakalilipad, at hubad sa mga balahibo. Malawak na nakaladlad ang mga pakpak katulad ng isang ibon na nakaakma pa lamang na lumipad, na wala rin namang kinahinatnan. Isang tahimik at baluktot na yakap na sa una’y aakalain na nakapangingibabaw, ngunit kung susuriin nang maigi ay magpapakita ng nakalulunod na kawalang magagawa. May ipinahihiwatig sila ng

“pagtatangka,” na lumilikha ng tensiyon sa imahen na parang may gustong takasan, ngunit sa huli’y hindi nakakayanan. Ang mga umuusbong mula sa nasabing “mga pakpak” at sa binti ng Birhen ay makikita bilang labí ng mga pakpak, mga pagkakakabit at pagkakaugnay na minsang pinahintulutan siyang lumipad; ngunit ngayo’y tinapyas ng sakiting kulay na kumalat sa kahabaan ng kaniyang katawan at bumihag sa kaniya. Higit din nitong idinidiin ang kawalan ng kakayahan ng Birhen na “takasan” ang anumang dumating sa harap niya at nagkintal ng ganoong hilakbot sa kaniyang kaanyuan—at marahil ito’y walang iba kundi ang manonood?

Kung titingnan ngayon sa kabuoan, itinatanghal ng Our Lady of Revenge ni Hilario ang isang nakaliligalig na imahen na naglalarawan ng pagkakahiwalay sa iba’t ibang antas:

nang naglalantad ng mga tema ng debosyon, pagbabago, pamana, at hindi matatakasang mga siklo. Masining na ginamit Hilario ang tradisyon ng paglililok ng santo upang

(19)

makabuo ng kuwadro na, samantalang nagtataglay ng tradisyon ng relihiyosong praxis, ay sa halip nagtatanghal ng isang magandang imahen na nagbabago ng tradisyon tungo sa may kakayahang magdala ng dating kinaligtaang indibidwalidad. Inihahalili niya ang personal na mythos ng manonood sa lugar ng tipikal na relihiyosong inkarnasyon.

Nakaugat pa rin sa pananalig, ngunit matibay din ang paniniwala sa moralidad ng isang natatanging representasyon sa pagsasama niya ng imaheng katutubo at Kristiyano upang bigyan ng bagong anyo ang kaniyang sining.

Halata ito agad kung titingnan ang pamagat ng gawang sining: Our Lady of Revenge.

Ang ilan sa mga higit na kilalang santo sa Pilipinas ay sa katunayan mga imahen ng Birheng Maria katulad ng Our Lady of La Naval de Manila at Our Lady of Manaoag, at ang gawang sining na ito ni Hilario ay sumusunod sa ganitong tradisyon ng pagpapangalan upang katawanin ang isang pagdadalumat na mahirap maiugnay sa tradisyonal na ikonograpiya.

Nagpapatuloy ang pagpapanibagong hugis ng ganitong bagong anyo sa paghalili nito sa tradisyonal na encarna o relihiyosong inkarnasyon, na lumilikha ng namumulaklak na ilustrasyon kung paanong ang mga labí at pamana ng kolonyalismong Español ay patuloy na nagkakaroon ng epekto sa kung paano tayo mag-isip sa kontemporanyo. Bilang paggunita sa kung paano inilarawan ni Hilario ang sinaunang palihan ng mga salitang

“gods were being made there,” idinidiin ng mga halimbawang katulad nitong installation maging hanggang sa ngayon, kung paano natin nililikha ang ating mga diyos, sa isang paraan na maihahalintulad natin sa ating sariling modernong anyo ng paglililok ng santo—

mula sa kung paano hinihikayat ang mga manonood na iwan ang kanilang mga alay sa isang paraan na kailangan nilang pagpapasyahan kung paano babasahin ang walang salitang mensahe na nakabaon sa nagkalat na tanghalan ng pigura, nang naiimpluwensiyahan ng personal na mga konteksto, pagnanasa at “mga obheto ng paghihiganti.” Katulad ng kadilimang itinatago nito, parang pinangungunahan ng eskultura ang pagtatanong: ano ang nasa iyong kaibuturan? Ano ang iyong nais na bawiin?

Walang duda, ang mga bagay na nasa paanan ng Our Lady of Revenge ay iniiwan sa interpretasyon ng manonood; at sa pamamagitan pa lamang nito, nakukuha nitong isakatawan ang indibidwalidad na nananatiling nakakulong sa guwang na nasa paanan nito. Marahil ito ang parikala ng eskultura na pinangalanan bilang paghihiganti at ang paghihiganting ito ay sa huli’y isang bagay na kumakatawan sa paglalakbay ng bawat manonood tungo sa kapayapaan—naghahanap ng resolusyon sa pagitan ng magkahating pag-iisip, posibilidad, at galaw, at ang lahat ay upang mabuksan ang indibidwalidad na matagal nang itinago ng panahon at tradisyon. Isa itong imahen ng paghahanap ng sariling daan sa gitna ng gulo at siphayo, bumabangon nang may paghihiganti nang mapaghigantihan ang anumang matagal nang pumipigil sa ating maapuhap ang ating personal na mythos. Isa itong posibilidad, ngunit nagagawa nitong higit pang pahalagahan ang takot sa mukha ng imahen—marahil tayo rin mismo ang diyos natin dito, katulad ng pagsasama ni Hilario ng pangitain at tradisyon. Nang napagsasama-sama ang lahat ng mga bagay, lahat ng mga susi at alay; nang kinikilala ang mga padron ng debosyon na humahantong sa pagkasira ng sarili na nagkulong sa atin sa ilalim ng anino ng Birhen, nagiging imahen kung gayon ito ng personal na paghihiganti laban sa kung ano ang nagkulong sa atin. Kung sinasaklaw man nito ang lipunan sa kolonyal na impluwensiya o ang personal sa pamamagitan ng mga pansariling demonyo, ang birhen ay birhen ng ating paghihiganti.

(20)

Kongklusyon

Ginagamit ni Hilario ang sining ng mga santero upang makalikha ng higit pa sa isang pasibo, at hiniram na pamana—sa halip, isa itong aktibong pagsasaliksik upang suriin at bawiin ang dati’y isinantabing dayuhan at malayo, nang nagtatayo sa pundasyon ng relihiyosong ikonograpiya upang makalikha ng mensahe na nagmula sa katutubo at lokal na tradisyon. Bahagi ito ng isang proseso na nagtatalakay sa mga tema ng debosyon, pagbabago at liberasyon; lumilikha ng bagong kahulugan mula sa personal na mythos upang bawiin at bigyang kahulugan ang iniwang kolonyal na pamana. Bilang pagtatapos ng pagtalakay, maaaring balikan ang sipi mula kay Ileto:

But like other regions of Southeast Asia which “domesticated” Hindu, Buddhist, Confucian, and Islamic influences, the Philippines, despite the fact that Catholicism was more often than not imposed on it by Spanish missionaries, creatively evolved its own brand of folk Christianity from which was drawn much of the language of anticolonialism in the late nineteenth century... to provide lowland Philippine society with a language for articulating its own values, ideals, and even hopes of liberation (11-12).

Isinalin ni Alvin B. Yapan

Mga Sanggunian

“Eve.” Auguste-Rodin, www.auguste-rodin.org/eve/. Binuksan 12 Mayo 2021.

Hernandez, Eloisa May P. “The Spanish Colonial Tradition in Philippine Visual Arts”.

National Commission on Culture and the Arts, ncca.gov.ph/about-ncca- 3/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/visual-arts/the-spanish- colonial-tradition-in-philippine-visual-arts/. Binuksan 12 Mayo 2021.

Ileto, Reynaldo. Pasyon and Revolution: Popular Movements in the Philippines, 1840-1910.

Ateneo de Manila UP, 1979.

Manila Art Blogger. “Riel Hilario and His Apostles”. Snippets from the Manila Art Scene, 19 Okt. 2010, manilaartblogger.wordpress.com/2010/10/19/riel-hilario-and-his- apostles/.

---. “Riel Hilario’s Special Exhibit at Art Informal: Perro Amoroso, It Was a Paradisical State: The Body Was Allowed to Be a Body.” Snippets from the Manila Art Scene, 29 Abr.2012,www.manilaartbloggercom/2012/04/29riel-hilarios-two-commissioned- works-perro-amoroso-it-was-a-paradisical-state-the-body-was-allowed-to-be-a- body/.

Martinez, Glenn. “Riel Hilario.” Traveler on Foot, 3 Ene. 2018, traveleronfoot.wordpress.

com/2018/01/. Binuksan 12 Mayo 2021.

Merten, Paxtyn. “In Cuba, Santería Flourishes Two Decades after Ban Was Lifted”. The Ground Truth Project, 31 Hul. 2018, thegroundtruthproject.org/cuba-santeria- catholicism-religion-flourish-two-decades-freedom-granted/.

Nisay, JT. “Riel Hilario on Chasing Creatures and an Intangible Heritage.” Business Mirror, 27 Ago.2019,businessmirror.comph/2019/08/27/riel-hilario-on-chasing-creatures- and-an-intangible-heritage/.

(21)

Pierce, Frank. “The Spanish ‘Religious Epic’ of the Counter-Reformation: A Survey.”

Bulletin of Spanish Studies, tomo 18, blg. 72, 1941, mp. 174-182. Taylor & Francis Online, doi.10.1080/14753825012331361457.

“Riel Hilario.” Ocula, 2021, ocula.com/artists/riel-hilario/. Binuksan 12 Mayo 2021.

---. Rimbun Dahan, 1 Ago. 2016, rimbundahan.org/riel-jaramillo-hilario/. Binuksan 12 Mayo 2021.

Sestoso, Jeodhel, at Rowell D. Madula. “Kuwentong Santero: Pagsipat sa Kultura ng Pag-aalaga ng Santo ng mga Pilipino.” 12th DLSU Arts Congress: Padayon Sining: A Celebration of the Enduring Value of the Humanities, tomo 3, serye 8, De La Salle U, 20-22 Peb. 2019, www.dlsu.edu.ph/wp-content/uploads/pdf/conferences/arts- congress-proceedings/2019/FS-01.pdf. Binuksan 12 Mayo 2021.

Mga Sanggunian

NAUUGNAY NA DOKUMENTO

Ang kahulqgan ng sina Mang Liloy ay si Hang Liloy at ang kanyang :mfJa · kasama na maaaring si Aling Poleng, si Ben at si Nena.. Ang kahulugan ng mga tanim ninti Ben ay mga tanhn ni